Τι είπαν οι Άγιοι για την Νοερά Προσευχή;

Τα παρακάτω είναι παρμένα από την ιστοσελίδα http://metamorfosikilkis.gr/arthra/noera-proseuxi/

Και ποια είναι η προσευχή αυτή; Γιατί δεν μοιάζει με τις άλλες γνωστές προσευχές και τα ωραιότατα λατρευτικά, δοξαστικά, ικετευτικά και υμνολογικά κείμενα της Εκκλησίας; Διότι είναι η πεμπτουσία όλων αυτών των προσευχών, σε μια τελείως λιτή διατύπωση, εύκολη, εύχρηστη, αλλά και ουσιαστική και αγιαστική, αφού ο τρόπος με τον οποίο ασκείται, γίνεται όχι (μόνο) με τα χείλη, αλλά εν πνεύματι και αληθεία, μέσα στην καρδιά του βαπτισμένου ανθρώπου, όπου κατοικεί το Άγιο Πνεύμα. Εκεί συγκεντρώνεται ο νους, απαρνούμενος τον κόσμο και συγκεντρούμενος μέσα στο φυσικό του κατοικητήριο (την καρδιά) και εκεί εννώνεται με τον Θεό, επικαλούμενος νοερά, αφάνταστα, ασχημάτιστα, αχρωμάτιστα, αδιάλειπτα, το πανίσχυρο και ζωοπάροχο όνομα του Ιησού Χριστού.

Γέροντας Εφραίμ ο Φιλοθεΐτης

Ζητεῖτε καί βοᾶτε ἀπό πρωΐ ἕως ἑσπέρας, εἰ δυνατόν καί ὅλην τήν νύκτα τό Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱέ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησον ἡμᾶς. Παρακαλῶ οὖν ἡμᾶς βιάσασθε τόν νοῦν ἡμῶν εἰς τοῦτο τό ἔργον ἕως θανάτου. Παρακαλῶ οὖν ἡμᾶς τόν κανόνα ταύτης τῆς προσευχῆς μηδέποτε καταπαύσητε, ἀλλ’ εἴτε ἐσθίετε εἴτε πίνετε εἴτε ὁδεύετε εἴτε τί ποιεῖτε ἀδιαλείπτως κράζετε Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱέ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησον ἡμᾶς, ἵνα αὕτη ἡ μνήμη τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐρεθίσῃ πρός πόλεμον τόν ἐχθρόν.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Να λέγεις παιδί μου την ευχή, «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με», ημέρα και νύχτα συνέχεια. Η ευχή θα τα φέρει όλα. Η ευχή περιέχει τα πάντα, περικλείει τα πάντα, αίτηση, παράκληση, πίστη, ομολογία, θεολογία κ.λπ. Η ευχή να λέγεται χωρίς διακοπή. Η ευχή θα φέρει ολίγον κατ’ ολίγον ειρήνη, γλυκύτητα, χαρά, δάκρυα. Η ειρήνη και η γλυκύτης θα φέρουν περισσότερον ευχή, και η ευχή κατόπιν, περισσοτέραν ειρήνη και γλυκύτητα κ.λπ. Θα έρθει στιγμή, που αν θα σταματάς την ευχή, θα αισθάνεσαι άσχημα. Οιανδήποτε εργασία κι αν κάνεις, λέγε την ευχή. Ενίοτε δυσκολεύεσαι να λέγεις την ευχή ταυτοχρόνως εις την εργασία σου. Θα έρθει όμως καιρός, όπου ενώ θα κάνεις οιανδήποτε εργασία, ενώ θα έχεις οιανδήποτε απασχόληση, θα λέγεις ταυτοχρόνως και την ευχή. Θα λέγεται μόνη της η ευχή. Τρόπον τινά, σαν να έχεις δύο εγκεφάλους. Ο ένας θα λέγει την ευχήν, και ο άλλος θα εκτελεί οιανδήποτε εργασία, οιανδήποτε απασχόληση.

Άγιος Εφραίμ ο Κατουνακιώτης

Η ευχή «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με» μπορεί να λέγεται είτε με το κομποσχοίνι είτε και χωρίς κομποσχοίνι. Μπορεί, επίσης, να λέγεται δυνατά ή ψιθυριστά ή νοερά. Όταν κουρασθείς να προσεύχεσαι νοερά και με την καρδιά, μπορείς να λες και με το στόμα και προφορικά τόσο την ευχή «Κύριε, Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», όπως λέγουν οι Πατέρες, όσο και τις άλλες προσευχές που θα θελήσεις. Φρόντιζε όμως και να συμμαζεύεις τον νου σου τότε για να προσέχεις στα λόγια της προσευχής.

Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης

Πρακτικές Συμβουλές για την (Νοερά) Προσευχή

  • Ο Γέροντας Αθανάσιος Λεμεσού συμβουλεύει να επαναλαμβάνουμε την Ευχή συχνά, γεμίζοντας τον άδειο μας χρόνο και τις νεκρές στιγμές που είμαστε απασχολημένοι με απλές καθημερινές δουλειές με προσευχή.
  • Σ’αυτόν τον τρόπο προσευχής, δεν έχει και καλά σημασία, τουλάχιστον στην αρχή, η ποιότητα της προσευχής. Απλά προσπαθούμε να αποκτήσουμε μια καλή συνήθεια η οποία, συν τω χρόνω, θα οδηγήσει στην αδιάλειπτη νοερά προσευχή.
  • Εκτός από αύτο, είναι απαραίτητο να προσευχηθούμε αφιερώνοντας χρόνο μόνο στην προσευχή. Έστω και 5 λεπτά την ημέρα. Εδώ ίσως έχουμε περισσότερη ευκαιρία να προσευχηθούμε με ποιότητα.
  • Αλλά είναι αλήθεια ότι η προσήλωση στην προσευχή, νοερά ή αλλιώς, δεν είναι εύκολη για τους περισσότερους από εμάς. Μια συμβουλή ως προς αυτό έρχεται από τον Πάτερ Σπυρίδων στο παρακάτω βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=7_rCFzIvkKI
    Η συμβουλή είναι απλή όμως και ισχυρή: Προσευχήσου σαν να είναι η τελευταία σου προσευχή. Φέρνοντας στον νου την Μνήμη Θανάτου. Π.χ., πες την Ευχή σαν να είναι η τελευταία ευκαιρία μετάνοιας.

Έχει σωτηρία και ο σύγχρονος άνθρωπος τελικά

Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει περιορισμένη προσοχή. Οι ηλεκτρονικές συσκευές που χρησιμοποιούμε συνεχώς, ο βομβαρδισμός του νου με μυριάδες υλικά και ειδήσεις, και γενικώς ο σύγχρονος τρόπος ζωής αναπόφευκτα προκαλούν μια διαταραχή προσοχής.

Τότε ο άνθρωπος αναρωτιέται, δεν υπάρχει σωτηρία για τον σύγχρονο άνθρωπο; Πρέπει όλοι μας να γίνουμε μοναχοί; Γι’αυτό ακριβώς η παρακάτω ομηλία μας ανακουφίζει και μας παρηγορεί.

https://www.youtube.com/watch?v=-Mk6iViMIwQ

Εν ολίγοις, ο Γέροντας Αθανάσιος μας λέει ότι τα δύο κύρια σκέλοι του πνευματικού αγώνα είναι η προσευχή και η μελέτη. Και ενώ η προσευχή εξασθενεί στον σύγχρονο τρόπο ζωής, η μελέτη γίνεται όλο και πιο εύκολη, χάρη στο διαδίκτιο αλλά και στα βιβλία των Αγίων Πατέρων, τα οποία είναι όλο και πιο προσβάσιμα. Όντως, μπορούμε να κάνουμε διάφορες εργασίες και ταυτόχρονα να ακούμε τις ομιλίες και άλλα διάφορα πνευματικά υλικά. Η μελέτη μας οφέλει με πολλούς και διάφορους τρόπους, όπως λέει και ο Γέροντας.

Και η ψυχή δψά για τον πνευματικό λόγο. Όσο το ακούσουμε, τόσο χορταίνουμε αλλά και ταυτόχρονα διψάμε γι´αυτόν, όπως λέει ο Γέροντας στην ομηλία. Και τουλάχιστον για κάποιος από μας, κάθε άλλο ζήτημα μας γίνεται αδιάφορο. Δεν τους απασχολεί τίποτα άλλο, εκτώς από τον λόγο του Λόγου. Τίποτα άλλο δεν τους προσελκύει.

Ας ακούσουμε λοιπόν σ’αύτόν τον λόγο, που είναι πλουσιοπάροχος. Διότι, αλλιώς, όπως λέει και ο Γέροντας, ίσως δεν θα έχουμε και δικαιολογία ότι δεν ξέραμε. Αλλά το ίδιο ισχύει και για την ελεημοσύνη. Είναι πλέον πολύ εύκολο να κάνουμε ελεημοσύνη με ένα κλικ. Η ελεημοσύνη, η οποία κατά τους πατέρες είναι ένα από τα βασικότερα στοιχεία της σωτηρίας. Ας εκμεταλευτούμε λοιπόν τα δεδομένα της εποχής που ζούμε.

Έλεγχος στις κινήσεις του νοός

  • Κάθε στιγμή που νομίζεις ότι κατάφερες κάτι από δικές σου δυνάμεις. ΣΤΟΠ. Κανένα επίτευγμα και χάρισμα σου δεν ανήκει πλήρως σε εσένα. Ούτε η επιτυχίες στη δουλειά σου, ούτε η νοημοσύνη σου ούτε ακόμα και το μαλλί σου που δεν έπεσε.
  • Κάθε στιγμή που κατακρίνεις άλλους. ΣΤΟΠ. Θα έκανες χειρότερα αν είχες τα δικά τους μάτια. Εσύ πρώτα κοίτα τα δικά σου χάλια.
  • Αν κάποια στιγμή δεν έπεσες σε κατάκριση, είναι ίσως επειδή η Πρόνοια του Θεού έβγαλε μπροστά σου τα μυριάδες πνευματικά υλικά.
  • Μην επιτρέπεις οι μέριμνες να γίνουν τα αγκάθια.

Η ειρήνη στα πρόσωπα των μοναχών

Υπάρχει μια αναμφισβήτητη αλήθεια: Tα πρόσωπα τον μοναχών είναι συνήθως γεμάτο γαλήνη, ηρεμία και χαρά, και εκπέμπουν μια μεγάλη καλοσύνη. Ένας μοναχός το Αγίου Όρους, ο Πάτερ Αγάθων που τον συνάντησα «τυχάια» στο παρακάτω βίντεο είναι τέλειο παράδειγμα:

https://www.youtube.com/watch?v=Q2c1GYf68Vk&t=2002s

Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο. Οι κοσμικοί άνθρωποι, και ιδιαιτέρως οι κατά κόσμο πετυχημένοι, συνήθως είναι σκυθρωποί. Το πρόσωπο τους πολλές φορές αντανακλά έναν εσωτερικό κόσμο γεμάτο με άγχος, θλίψη και ανασφάλεια. Ενώ οι μοναχοί, οι οποίοι απορρίπτουν κάθε είδος κοσμικού πλούτου και ηδονής είναι γεμάτοι χαρά, ευτυχία και γαλλήνη, σε βαθμό που λαϊκοί προσπαθούν έντονα αλλά συνήθως δεν καταφέρνοθν να φτάσουν. Με άλλα λόγια, οι μοναχοί είναι όντος οι «Mηδὲν ἔχοντες καὶ πάντα κατέχοντες».

Αυτό από μόνο του δεν αρκεί για να ωθήσει τους πιστούς σε πνευματικό αγώνα;

Περί γαστριμαργίας

«Όταν η προσκόληση [με τα διάφορα, ακόμα και τους συγγενείς] δεν είναι υγιείς, εκεί χρειαζόμασται άσκηση»

«Το φαγητό είναι ευλογημένο από το Θεό. Η κακή σχέση μας με το φαγητό, απαιτεί άσκηση»

Σκλήρυνση της Καρδιάς

Πολύ σημαντικές σημειώσεις από τον Μητ. κ. κ. Αθανάσιο:

Η σκλήρυνση της καρδιάς είναι το φαινόμενο που συνδέεται και με την Ευαγγελική περικοπή (τους σπόρους, ή «Μη Σκληρυνετε Την Καρδια Σας»). Η καρδιά ακόμα και του ανθρώπου που κάνει συνεχή πνευματικό αγώνα δεν είναι τελείως «μαλακή». Μπορεί στην επιφάνεια να είναι μαλακή, αλλά όσο πάμε στο βάθος συναντάμε μια σκληρή πέτρα η οποία δεν επιτρέπει την προσευχή να διεισδύσει περισσότερο. Αυτό είναι το φαινόμενο της «σκληρότητας της καρδιάς»

Η σκληρότητα αυξάνει με τρία πράγματα:

  • Μέριμνες
  • Ηδονές
  • Πλούτος

«Οι μέριμνες μας βυθίζουν και μας κλέβουν την δύναμη της ψυχής μας. Την ζωτικότητα που έχουμε να στραφούμε προς τον Θεό την κομματιάζουν.»

Τις ηδονές τις γνωρίζουμε ως επικίνδυνες και από τις εκπομπές του Πατήρ Γκαζέλη για την γαστριμαργία. Οι επίγειες ηδονές μας αποσπούν από την Αιώνια Ευτυχία, εξ ου και μας σκληραίνουν την καρδιά.

Γι’αυτό πρέπει να προσευχόμαστε για την θλίψη της καρδιάς. Να μην υπάρχει αυτή η πέτρα στην καρδιά. «Καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει»

Τι είναι η καρδιά; Ίσως μια πρώτη προσέγγιση

Η καρδιά είναι μια έννοια η οποία είναι δύσκολη να κατανοηθεί και να προσδιορισθεί. Ωστόσο, η εύρεση και η κάθαρση της καρδιάς είναι πολύ σημαντική, και ο πιο σημαντικός στόχος κάθε Χριστιανού.

Προσωπικά δεν έχω ποτέ ακριβώς καταλάβει τη είναι η καρδιά, αλλά ίσως για πρώτη φορά μπορεί να έχω κατανοήσει κάποια βασικά πράγματα, χάρη στο παρακάτω βίντεο του Πατήρ Ανδρέα Γκατζέλη. Ίσως αυτό που κατάλαβα είναι πως μπορεί κανείς να γνωρίσει το περιεχόμενο της καρδιάς, και πως μπορεί να την γεμίσει με τον Θεό.

https://www.youtube.com/watch?v=QZKzv58H390&list=PLm5vI-k8ounwL4jzuBuxlog-vquCE7L_o&index=36

Το βίντεο αρχίζει κάνοντας μια βασική διάκριση μεταξύ της καρδιάς και της διάνοιας. Και η καρδιά και η διάνοια είναι όργανα που χρησιμοποιούμε για να αποκτήσουμε γνώσεις. Η διάνοια είναι το λογικό εργαλείο που μας κάνει να γνωρίσουμε τα αντικείμενα. Τα πράγματα του κόσμου. Η λογική όμως δεν επαρκεί για να γνωρίσουμε έναν άνθρωπο, ένα πρόσωπο. Δηλαδή το να γνωρίζουμε κάποια βασικά στοιχεία για έναν άνθρωπο δεν επαρκούν για να γνωρίσουμε τον άνθρωπο. Έναν άνθρωπο μπορούμε να τον γνωρίσουμε μόνο αν μας ανοίξει την καρδιά του, αλλά και αν εμείς έχουμε καθαρή καρδιά ώστε να μπορέσουμε να γνωρίσουμε την καρδιά του ανθρώπου.

Η καρδιά είναι ακριβώς το όργανο όπου γνωρίζουμε και συναντάμε και τον Θεό. Γι’αυτό και όλα τα επιχειρήματα και οι κοσμοθεωρίες που προσπαθούν να γνωρίσουν τον Θεό με την λογική είναι καταδικασμένα να αποτύχουν. Όμως το να γνωρίσει κανείς τον Θεό είναι δύσκολο εως αδύνατο, γιατί η καρδία του μεταπτωτικού άνθρωπου ή υπολειτουργεί ή δεν λειτουργεί. Η μεταπτωτικός άνθρωπος δεν γνωρίζει ούτε καν την ύπαρξη αυτού του οργάνου.

Πως μπορούμε όμως να επιβεβαιώσουμε ότι όντως υπάρχει ένα τέτοιο όργανο; Ακριβώς αυτό με βοήθησε το βίντεο να καταλάβω. Και ίσως αυτό είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Πριν να βρούμε η ακόμα να καθαρίσουμε την καρδιά, πρέπει μάλλον να πειστούμε για την ύπαρξη της. Τα παραδείγματα που έδωσε ο Πατήρ Γκατζέλης στο βίντεο ήταν πολύ έξυπνα και διαφωτιστικά για το πως μπορεί κανείς να επιβεβαιώσει την ύπαρξη της καρδιάς. Και ακόμα, διασαφηνίζουν το πως μπορεί κανείς να καταλάβει το περιεχόμενο της καρδιάς. Εάν υπάρχει στην καρδιά κανενός ο Θεός ή όχι.

Η καρδιά είναι το όργανο το οποίο καθορίζει ποιες έννοιες μπορούμε να αντιληφθούμε, αλλά και πως μπορούμε να τις αντιληφθούμε. Ο Π. Γκατζέλης αρχίζει με ένα πολύ απλό παράδειγμα. Λέει ότι ένα ποτήρι νερό το αντιλαμβανόμαστε πολύ διαφορετικά όταν διψάμε και όταν δεν διψάμε. Άρα, η αντίληψη δεν είναι εντελώς αντικειμενική, ακόμα και για τα αντικείμενα. Πόσο μάλλον για τα πρόσωπα.

Συνεχίζει λέοντας ότι, εάν κανείς έχει στην καρδιά του τα λεφτά, κάθε άνθρωπο που γνωρίζει και συναναστρέφεται τον ζυγίζει με γνώμονα το συμφέρον του. Παρομοίως, άνθρωπος που πάσχει από σαρκική ηδονή, βλέπει γύρω του μόνο «καμπύλες». Αντιθέτως, ο άνθρωπος που έχει στην καρδιά του τον Θεό βλέπει τα πάντα γύρω του ως δημιουργήματα του Θεού, και κάθε άνθρωπο ως εικόνα του Θεού. Έτσι, είναι γεμάτος με αγάπη προς όλους τους ανθρώπους, και βλέπει τον Θεό παντού.

Τα παραπάνω παραδείγματα μας διασαφηνίζουν ότι η αντίληψη και η γνώση των ανθρώπων δεν είναι μια αντικειμενική διαδικασία η οποία εξαρτάται μόνο από το πρόσωπο που θέλουμε να γνωρίσουμε, αλλά διεξάγεται μέσω μιας διαδικασίας όπου η καρδιά του ανθρώπου ενεργεί σαν ένας φακός ο οποίος καθορίζει με ποιο τρόπο θα γνωρίσουμε το πρόσωπο. Ο Πατήρ Γκατζέλης παραθέτει και τον Άγιο Σωφρόνιο, ο οποίος είπε ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους και τα όντα τρυγήρω μας είναι ένδειξη και της πνευματικής μας ωρημότητας. Ο άνθρωπος που έχει καθαρίσει την καρδιά του και την έχει γεμίσει με τον Θεό, βλέπει τα πάντα ως δημιουργήματα του Θεού και τα αγαπά.

Όπως είπαμε, η καρδιά είναι μια έννοια πολύ σημαντική για την Ορθοδοξία, ωστόσο δεν είναι καθόλου ευνόητη. Άλλωστε, αν ήταν ευνόητη για μας, θα είχαμε είδη θεραπευτεί. Η κατανόηση αυτής της έννοιας είναι από τους σημαντικότερους στόχους, και η εκπομπή του Πατήρ Γκατζέλη είναι μια πολύτιμη πηγή, και ένα πρώτο βήμα ως προς την επίτευξη αυτού του μεγαλειώδη στόχου.

Σημεώσεις από την Ορθόδοξη Ψυχολογία του Μητ. Ιερόθεου

Ο Ησύχιος ο Πρεσβύτερος περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ο νους γίνεται αιχμάλωτος:

Εάν [ο νους] είναι άπειρος και διάγει χωρίς νήψη, τότε αμέσως μείγνυται εμπαθώς με αυτό που φαντάζεται σε αυτόν, δηλαδή με αυτό που φέρνει η φαντασία και στην συνέχεια διαλέγεται και δίνει αποκρίσεις. (Σελ. 135)

Σχόλια στην Προς Εβραίους Επιστολή από τον Αρχιμανδρίτη Πέτρο του Έσσεξ

Ο Αρχιμανδρίτης Πέτρος αναφέρει ότι ο Άγιος Σωφρόνιος του ‘Εσσεξ αλλά και ο Αρχιμανδρίτης Ζαχαρίας συχνά παρέπεμπαν στην Προς Εβραίους επιστολή, διότι είναι ίσως η επιστολή του Απόστολου Παύλου που έχει τα βαθύτερα θεολογικά νοήματα. Η επιστολή διαφέρει από τις άλλες επιστολές του Αποστόλου όχι μόνο ως προς τα νοήματα που περιέχει, αλλά ακόμα και το ύφος, και γι’αυτό γίνεται συζήτηση αν όντως έχει συγγραφεί από τον Απόστολο, ή από κάποιον άλλον ή κάποιους άλλους (π.χ., μαθητές του Αποστόλου μπορεί να την συνέγραψαν από προφορική ομιλία του Αποστόλου)

Βίντεο 1 (Ελληνικά): Σχόλια στὴν Πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολὴ τοῦ Ἀποστόλου Παύλου (I)

Βίντεο 2 (Αγγλικά): Commentaries on the Epistle of Saint Paul to the Hebrews (II)